Retos ambientais e sociais

Introdución

Na anterior unidade salientouse a importancia de velar polo dessenvolvemento sustentable e a sostenibilidade do planeta; identificaronse os principales riscos e os factores que deben cuidar as empresas para cumprir cos obxetivos marcados pola Axenda 2030 e garantir un futuro sostible para todos.

A continuación analizaremos os principais retos ambientais e sociais e a súa relación co desenvolvemento da actividade económica e o impacto que poden ter sobre a sociedade e os sectores produtivos, así como as principales medidas adoptadas para minimizar o seu efecto.

Para isto é vital establecer alianzas e traballar de xeito transversal e coordinado; so así poderanse abordar con éxito os retos ambientais e sociais actuales.

Retos ambientais

Definición.  Reto. En xeografía humana, sobre todo no aspecto medioambiental, obxectivo difícil que supón un estímulo ou desafío para quen o afronta.

A evidencia científica amosa coma a humanidade, coas súas prácticas, acentúa o cambio climático, erradica especies de animais e plantas, contamina o aire e a agua e aumenta o risco de transmisión de enfermedades, chegando a producir pandemias coma a do Covid-19 que recentemente nos azotou. Todo isto impacta de forma moi negativa no medioambiente.

Na actualidad hai unha crise ambiental. Esta situación convertiuse nunha preocupación global e require da atención inmediata da sociedade. Cómpre poñer en práctica accións, tanto individuais coma colectivas, para atopar solucións que axuden a preservar a contorna natural e a garantizar un futuro sostible para as próximas xeneracións.

Cambio climático

É o problema ambiental máis urxente do planeta. Para abordalo, é importante, en primeiro lugar, diferenciar estes dous conceptos:

• Tempo meteorolóxico. Son as condicións meteorolóxicas que se dan nun lugar e nun momento concreto. Por exemplo, hoxe o día está nubrado. O tempo pode variar en cuestión de horas ou dun día para outro.
• Clima. Son as condicións habituais dun sitio determinado. Por exemplo, unha zona ten temperaturas agradables e é cálida, pero outra é máis fría e húmida. O clima é menos variable.

En canto ao concepto de cambio climático, refírese aos cambios de temperatura producidos a longo prazo e é un proceso normal que ocorre na Terra durante ciclos que duran miles e incluso millóns de anos. Os cambios prodúcense por causas naturais, pero tamén pola acción do ser humano, sobre todo a partir do século XIX, coa Revolución Industrial, momento no que se acelerou o cambio climático.

Na actualidade, a causa principal do cambio climático é a queima de combustibles fósiles (carbón, petróleo, gas). Esta acción xera gases tóxicos que se acumulan na atmosfera e que atrapan a calor, o que causa danos sobre o aire, a terra e a auga, e provoca o quecemento global. Son os denominados gases de efecto invernadoiro.

O cambio climático foi empeorando década tras década debido ao aumento das empresas contaminantes e á pouca preocupación polas súas emisións de gases e outras substancias nocivas sobre o medioambiente. Esta rapidez fai moi difícil, tanto para a natureza como para os seres humanos, adaptarse ás novas condicións climáticas.

Dado que é un problema que afecta a todo o planeta, é necesario actuar a escala internacional. Como se viu no capítulo 1, en 1992 aprobouse a Convención Marco das Nacións Unidas sobre o Cambio Climático. Desde ese momento todos os países asinantes foron concretando metas e compromisos específicos para lograr o obxectivo do acordo: “estabilización das concentracións de gases de efecto invernadoiro na atmosfera a un nivel que impida interferencias antropoxénicas (causadas polo home) perigosas no sistema climático”.

Posteriormente, grazas ao Acordo de París (2015), alcanzouse un gran pacto baseado nas seguintes liñas:

• Manter o aumento global da temperatura por debaixo dos 2 °C.
• Promover un desenvolvemento con baixas emisións de gases de efecto invernadoiro.
• Orientar os fluxos financeiros para lograr un desenvolvemento resiliente ao clima e de baixas emisións.

O Acordo de París supuxo un acordo histórico para combater o cambio climático e acelerar e intensificar as accións e investimentos necesarias para un futuro sostible con baixas emisións de carbono.

O cambio climático está destruíndo os ecosistemas terrestres e mariños, derretendo a masa de xeo nos polos e, por conseguinte, aumentando o nivel do mar. Isto provoca inundacións, redución dos límites do litoral costeiro, destrución dos medios de subsistencia ou fenómenos meteorolóxicos extremos.

O ODS 13: Acción polo clima propón adoptar medidas urxentes para combater o cambio climático e os seus efectos. Entre as súas metas están introducir o cambio climático como cuestión primordial nas políticas, estratexias e plans dos países, das empresas e da sociedade civil para mellorar a resposta aos problemas que xera e para impulsar a educación e a sensibilización de toda a poboación a este respecto.

INVESTIGA. Quén é o Grupo Intergubernamental de Expertos sobre o Cambio Climático (IPCC)? Cando se creou? Quenes o compoñen? Cáles son as súas funcións?

Consumo de auga

A auga é un ben tan necesario como limitado, aínda que se usa coma se nunca se fose acabar. Por iso, é importante reflexionar sobre o consumo que se fai deste recurso e planificar unha xestión máis eficiente e sostible que a actual. Diso depende garantir o subministro de auga para as próximas xeracións.

Importante A falta de auga, que é un recurso necesario para a supervivencia de toda forma de vida, afecta a máis do 40 % da poboación mundial. Ademais, o acceso á auga potable, ao saneamento e á hixiene representan as necesidades humanas máis básicas para o coidado da saúde e do benestar.

A superpoboación, o crecemento das cidades e as cada vez maiores necesidades en materia de auga dos sectores agrícola, industrial e enerxético están provocando un aumento da demanda de auga. E prevese que, co incremento das temperaturas provocado, á súa vez, polo cambio climático, a escaseza de auga sexa cada vez maior.

En moitas zonas, as secas agravan a escaseza de auga, o que repercute negativamente na saúde das persoas e ameaza o desenvolvemento sostible e a biodiversidade do entorno. Se non se vixía a xestión da auga, o uso que se fai dela e non se melloran as infraestruturas, millóns de persoas seguirán morrendo a causa de enfermidades relacionadas coa auga, como por exemplo, a malaria e a diarrea.

Se se coñecese a pegada hídrica, é dicir, o volume real de auga que se consome a diario, tomaríase conciencia da importancia de coidar este recurso da natureza. O consumo medio de auga en España é de 142 litros por habitante cada día. Na cociña consómese un 19 % da auga, no cuarto de baño un 73 % e o 8 % restante noutras actividades da vida diaria. Unha billa aberta durante 10 segundos gasta 2 litros de auga (figura 2.3).

A nivel mundial, arredor do 70 % do consumo de auga realízao o sector agrario e o sector industrial consume preto do 20 %. Sen estes consumos, a maior parte da actividade humana paralizaríase, xa que deixarían de producirse moitos alimentos ou produtos e acceso a servizos que se usan e consumen a diario.

Lograr unha maior sostibilidade na xestión da auga e fomentar unha maior circularidade é clave para o desenvolvemento socioeconómico dun país.

Para saber máis O ODS 6: Auga limpa e saneamento busca lograr un acceso universal e equitativo á auga potable e a servizos de saneamento e hixiene axeitados, así como mellorar a calidade da auga a nivel global.

Contaminación

Fálase de contaminación cando nun entorno hai elementos ou substancias que normalmente non deberían estar nel e que afectan o equilibrio do ecosistema. Os axentes que producen a contaminación poden ser físicos (po, vidro, plásticos), químicos (mercurio, óxidos de xofre, deterxentes, insecticidas, colorantes) ou biolóxicos (virus, bacterias, fungos, parasitos). Prexudican o entorno natural cando se presentan en concentracións moi elevadas, xa que alteran as condicións dos microorganismos que habitan neles e xeran problemas de saúde ou de seguridade, malestar ou incluso a morte.

A contaminación pode ser natural ou ambiental. Os seres humanos non son os únicos que xeran contaminación. Algunhas algas que medran en lameiros ou en lagos producen toxinas que contaminan a auga; os volcáns en erupción tamén son unha fonte de contaminación natural, xa que liberan cinza e altas concentracións de xofre, ferro e outros minerais que afectan o medio ambiente.

Con todo, a contaminación ambiental si depende das persoasm en táboa recóllense os diferentes tipos de contaminación ambiental.

TABOA.

Curiosidade. 9 de cada 10 persoas en todo o mundo están expostas a niveis de contaminación que superan as cotas de seguridade sinaladas pola Organización Mundial de la Salud (OMS).

Deforestación

A deforestación é un proceso realizado xeralmente polo ser humano mediante o cal se elimina unha superficie forestal, é dicir, os bosques e as plantas dunha zona son destruídos pola acción do home. Adoita deberse ao cambio de actividade á que se vai destinar ese chan.

A industria da madeira, a da construción, as explotacións minerais no subsolo, as empresas fabricantes de papel ou a agricultura a grande escala adoitan estar detrás da destrución dos bosques e das selvas. O principal factor da deforestación é o económico (figura 2.4).

A deforestación é incompatible co mantemento das especies a medio e longo prazo. Os bosques son os pulmóns do planeta, xa que son aliados clave na loita contra o cambio climático. Ademais, as árbores e as plantas son capaces de absorber o dióxido de carbono que hai na atmosfera e convertelo en osíxeno. Tamén os bosques son protectores dunha gran biodiversidade de especies, polo que a deforestación remata tamén con elas.

As principais causas da deforestación no mundo son as seguintes:

• A tala de árbores: tanto pola industria da madeira como pola do papel. Este proceso, na maioría dos casos, realízase de maneira indiscriminada e ilegal, sen control das autoridades da zona e sen levar a cabo plans de replantación de árbores.
• A expansión da gandaría extensiva e itinerante: tras consumir os animais a vexetación dunha zona, o solo queda empobrecido, polo que son trasladados a outro lugar.
• Cultivos agrícolas e actividades mineiras: precisan grandes superficies de terreo, o que supón a destrución do solo e da paisaxe e a deforestación de moitos bosques.
• O crecemento urbano: para construír novas vivendas, redúcese a superficie vexetal deixando moitos municipios sen zonas verdes.
• Os incendios forestais: a gran maioría adoitan ser provocados polo ser humano; en moitas ocasións para eliminar árbores e poder dedicar ese chan a outra actividade.

A tala de árbores xera a aparición de bacterias, parasitos e fungos que poden infectar aos seres humanos e aos animais e, ademais, provocar o desenvolvemento e a transmisión de enfermidades. Calcúlase que, nos últimos cincuenta anos, o Amazonas perdeu aproximadamente 720.000 km² do seu territorio.

O ODS 15: Vida de ecosistemas terrestres procura xestionar de forma sostible os bosques, loitar contra a desertificación, deter e inverter a degradación das terras e deter a perda de biodiversidade.

Retos socias

Os retos ambientais deben ser tratados tento en conta os sociais. Non se poden abordar os primeros sen a acción conxunta de toda a sociedade; por lo tanto, un reto ambiental también es un reto social, e o tratamento duns impacta nos outros.

O reto demográfico: Superpoboación e despoboación

A superpoblación producese cando hai unha elevada densidade de personas nunha contorna. Isto reperecute nela e os seús recursos naturais impactando na calidade de vida da poboación chegando a xenerar situacións de necesidade (fame, enfermidades, guerras, etc.).

A población mundial estimada para o ano 2024 vai ser de máis de 8.000 millóns de persoas, 75 millones máis ca no 2023. A ONU prevé 9700 millones de personas para o año 2050. Este forte crecemiento poboacional terá un impacto no tamaño, a estrutura e a distribución dos recursos para o que os países deben estar preparados; e todo un reto para acadar a sostenibilidade do planeta.

La superpoblación –motivada por la mejora de las condiciones de vida gracias a los avances agrícolas, tecnológicos o médicos– supone un gran reto para el mundo en cuanto a la gestión de los recursos, la lucha contra las desigualdades y los desequilibrios para conseguir un desarrollo sostenible. Pódese analizar na táboa os principais factores que propician a superpoblación actual do planeta.

TABOA CAUSAS DA SUPERBOACIÓN

O crecimento da población mundial xenera efectos negativos sobre o planeta:

• acrecenta o cambio climático
• disminué a seguridade alimentaria
• motiva a sobreexplotación de recursos
• ...

CURIOSIDADE. Os países máis poblados do mundo son China e India, ambos con máis de 1.400 millóns de habitantes. Representan xuntos o 36 % da poboación mundial. Agárdase que a poboación da India medre durante varias décadas, mientras que a de China estabilizouse. 
África é o continente que máis rápido medra e agárdase que se duplique a súa poboación para o ano 2050. 
En Europa disminúe a poboación; a tasa de fecundidade de todos os países europeos está moi por debaixo da media mundial.

DESPOBOACIÓN.

Medidas e accións para minimizar os impactos ambientais

Normativa, políticas ambientáis e alianzas

DEFINICIÓN. Alianza. Acordo entre dúas ou máis partes nas que se recollen os termos de colaboración e se establecen os dereeitos e as obrigas dos asinantes.